شنبه ٠٤ آذر ١٣٩٦
از فرمايشات گهربار حضرت رسول اكرم (ص ) در خصوص مداومت بر نماز جماعت / وَ مَن لزم جَماعَه المُسْلِمين حُرِمَتْ عَلَيْهِم غَيبَتُهُ وَ ثبتت عَدالَتُه / كسي كه بر نماز جماعت مداومت داشته باشد، غيبت او بر مسلمانان حرام وعدالتش ثابت مي شود .

منو اصلی
ساعت
شنبه ٠٤ آذر ١٣٩٦
تقویم
اخبار
امام خمينی در عرصه عرفان نظری

عنوان مقاله : امام خمینی در عرصه عرفان نظری

نویسنده : آقای عباس توان

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه :

وقتی سخن از امام خمینی به میان می آید به لحاظ رهبری انقلاب اسلامی و بنیانگذاری نظام جمهوری اسلامی ایران آنچه در ابتدا به ذهن متبادر می شود ، شجاعت ، قاطعیت، شکست ناپذیری ، قدرت رهبری و دیگر نمودهای سیاسی و اجتماعی است و لذا ابعاد علمی ، فقهی ، اخلاقی ، فلسفی و نیز عرفانی ایشان تحت الشعاع این جنبه قرار گرفته و از دیگر ابعاد و جنبه ها نه تنها در بین عموم مسلمانان و مردم ایران بلکه در بین طبقات تحصیلکرده غفلت شده است.

نکته اساسی و کلیدی در شناخت درست امام این است که عرفان سر منشأ و خاستگاه دیگر ابعاد شخصیتی ایشان است و امام خمینی قبل از همه جوانب و ابعاد دیگر عارفی بودند که از منظر عرفان به سیاست و جامعه و بلکه فقه ، فلسفه، و ... نظر داشتند و به تعبیری "به عرفان رنگ حماسی بخشیدند".و از این روست که بدون توجه به این نکته شناخت کامل و جامعی از شخصیت این پیر فرزانه حاصل نخواهد شد.

بنابراین در ایام سالگرد حضرت امام بر آن شدیم تا گامی ولو کوچک جهت معرفی بعد نظری عرفان حضرت امام خمینی بر داریم هر چند " عبارتها کوتاه است و بیانها نارسا است" ولی از باب "مالایدرک کله لا یترک کله" به قدر استطاعت و با توکل به خداوند به آن می پردازیم. لازم به ذکر است که بررسی جامع عرفان امام نیازمند مجال بیشتری است و لذا در این نوشتار به بیان بعد نظری عرفان حضرت امام پرداخته می شود و موضوع تذکیه ، تهذیت نفس ، زهد و شب زنده داری های آن عارف بزرگ حکایت دیگری است که مربوط به عرفان عملی است و درسهای بسیاری برای جویندگان طریق هدایت در بر دارد. به هر حال برای بیان و افاده مقصود با موضوعات زیر مطلب را بیان می کنیم :

1 - عرفای مؤثر بر شخصیت عرفانی امام .

2 - آثار و تألیفات عرفانی حضرت امام.

3 - ویژگی های عرفان امام.

 

1 - عرفای مؤثر بر شخصیت عرفانی حضرت امام خمینی :

با نگاهی اجمالی به آثار حضرت امام پی می بریم که استاد بزرگوارشان مرحوم شاه آبادی که امام طی سالها از محضرشان کسب فیض نمودند و نیز عارف بزرگ محی الدین عربی که برخی آثارشان را امام تدریس و مورد توجه وافر قرار داده اند، بیش از همه عرفا در شکل گیری عرفان امام تأثیرگذار بوده اند.

1 - 1 - امام خمینی و استاد شاه آبادی.

عارف بزرگ مرحوم شاه آبادی " جامع المعقول و المنقول بود و در عرفان امتیاز بی رقیبی داشت در تهران به مقام مرجعیت و فتوی رسید" (1) و علاوه بر آن "یک مجاهد خستگی ناپذیر و جدی در مسیر مبارزه با رضا خان پهلوی بود" (2). نحوه آشنایی حضرت امام با ایشان را مرحوم سید احمد خمینی فرزند گرامی امام از قول او چنین نقل می کند:

« در مدرسه ی فیضیه، ایشان را ملاقات کردم و یک مساله ی عرفانی از ایشان پرسیدم. شروع کردند به گفتن. فهمیدم اهل کار است. گفتم: می خواهم درس بخوانم ایشان قبول نمی کردند، اصرار کردم تا قبول کردند فلسفه بگویند، چون خیال کردند که من طالب فلسفه هستم.

وقتی قبول کردند گفتم فلسفه خوانده ام و برای فلسفه نزد شما نیامده ام. می خواهم عرفان بخوانم، شرح فُصوص را. ایشان اِبا کردند ولی از بس اصرار کردم قبول فرمودند.» (3)

از اینجا امام خمینی گمشده و الگوی خود را در مرحوم شاه آبادی می بیند و لذا یک رابطه و علاقه علمی و روحانی بین این دو بزرگوار برقرار می گردد و در تمام مدتی که مرحوم شاه آبادی در قم بودند امام به عنوان شاگرد خاص و منحصر به فرد ایشان از محضرشان کسب فیض نمودند. بنا به فرمایش خود امام "عمده استفاده در علوم معنوى و عرفان نزد مرحوم آقاى آقا ميرزا محمدعلى شاه آبادى بوده است."(4) و چنان این تحصیل برای او مفید و اثرگذار بوده است که فرموده اند:

« اگر ایت الله شاه آبادی هفتاد سال تدریس می کرد، من در محضرش حاضر می شدم، چون هر روز حرف تازه ای داشت.» (5)

امام (ره) چنان احترام و ارادتی برای استادشان مرحوم شاه ابادی قایل بودند که در آثار و تألیفات عرفانی شان غالبا به عنوان "شیخ عارف کامل"، "شاه آبادی روحی فداه" یاد می کنند. و نیز بنا به نقل شهید مطهری:

« من هرگز از امام نشنیدم که اسم مرحوم شاه آبادی را بیاورند و دنباله اش "روحی فداه" را نگویند.»(6)

 

مقام عرفانی و اندیشه متعالی و نیز شخضیت آزاده عارف بزرگ مرحوم شاه آبادی بر روح امام اثری عمیق گذاشت و شخصیت او را در رفتار و کردار تحت تأثیر فراوان قرار داد. حجه الاسلام علی اکبر رشاد در این باره می.نویسد:

" آیه الله شاه آبادی نظریات جدید و پیشرو داشت که مجموعه آنها منشأ تفکرات و مدل رفتاری مبارزاتی امام خمینی (ره) محسوب می شود. امام (ره) در حقیقت بسط یافته آیه الله شاه آبادی است. آن حضرت تبلور یافته، تجلی یافته و عینیت یافته آیه الله شاه آبادی است."(7)

یکی دیگر از محققین به این موضوع چنین اشاره می کند:

"درخت اندیشه های شاه آبادی از طریق شاگرد منحصر به فردش امام خمینی در جامعه اسلامی ایران به بار نشسته است."(8)

1 - 2 - امام خمینی و ابن عربی.

عارف بزرگ محی الدین عربی در نزد امام خمینی از عظمت بسیار بالایی برخوردار است . امام " در آثار عرفانی خود مانند شرح دعاى سحر، مصباح الهداية الى الخلافة والولاية، تعليقة على الفوائد الرضويه، سر الصلوة، آداب الصلاة و چهل حديث، در موارد متعدد از محيى الدين به عظمت‏ياد كرده است . و تحت عناوين با شكوهى مانند: شيخ كبير، شيخ عارف، شيخ محقق، بزرگمرد، از او نام برده و به عنوان يكى از "بزرگان مشايخ ارباب عرفان" او را ستوده است." (9)

تأثیر این عارف بزرک بر حضرت امام به حدی است که برخی محففین گفته اند: " حضرت روح الله به غایت مفهوم محی الدین عربی است." (10)

امام به مجموعه آثار ابن عربی به خصوص دو اثر مهم او در حوره عرفان نظری فتوحات مکیه و فصوص الحکم توجه خاصی داشته اندو به عنوان يكى از شارحان و مروجان اين مكتب به شمار مى‏آيد "سالها فصوص الحکم را برای شاگردان خاص که ظرفیت پذیرش مطالب عرفانب را داشته اند تدریس کرده اند"(11) و نیز بر این کتاب تعلیقه ای نگاشته اند که به اعتقاد اهل فن " در میان آثار عرفانی ایشان منحصر به فرد است"(12).در این جا لازم است به دو نمونه از موارد توجه امام به کتاب فصوص الحکم اشاره کنیم:

الف: در نامه عرفانی که به عروس خود خانم طباطبایی می نویسند، از فراگیری این کتاب به عنوان خاطره ای خوب و از ابن عربی به عنوان یکی از مشایخ عرفان یاد می کنند و این کتاب را در کنار سایر کتب عرفانی دارای اثری ارزشمند و نیز دارای قدر و منزلتی بسیار که کمکهای ارزنده ای بهَ معرفت قرآن و کتب ادعیه و احادیث اۀمه می کند ، می دانند:

«ياد روزى كه در ايام جوانى كتاب فصوص الحكم و ديگر كتب عرفانى را كه بزرگان مشايخ عرفان به یادگار گذاشته اند در خدمت برخی از ارباب عرفان رضوان الله تعالی علیهم استفاده نمودم ... باید بگویم که کتب مذکور با همه قدر و منزلتی که دارند و کمک های بسیار ارزنده ای به معارف قران سرچشمه فیاض و معرفه الله و کتب ادعیه ایمه معصومین صلوات الله و سلامه اجمعین ، که آنها را حقا قران صادق باید خواند ... »(13)

ب : در پیام معروف و تاریخی که به گورباچف رهبر اتحاد جماهیر شوروی سابق صادر فرمودند، کتب ابن عربی را به عنوان مرجع شناخت اسلام معرفی می کنند.

«دیگر شما را خسته نمی کنم و از كتب عرفا به خصوص محيى الدين ابن عربى نام نمى‏برم كه اگر خواستيد از مباحث اين بزرگمرد مطلع گرديد، تنى چند از خبرگان تيزهوش خود را كه در اين گونه مسائل قويا دست دارند، راهى قم گردانيد تا پس از چند سالى با توكل به خدا از عمق لطيف باريكتر ز موى منازل معرفت آگاه گردند كه بدون این سفر آگاهی از امکان ندارد. » (14)

لازم به ذکر است که حضرت امام علی رغم شأن والا و جایگاه بلندی که برای ابن عربی قایل بودند ولی برخی نظرات ایشان را قبول نکرده و در تعلیقه ای که بر فصوص ابن عربی می نگارند به پاره ای از آراء ایشان انتقاد و اشکال می کنند. استاد آشتیانی در این باره می نویسد:

« ايشان برخى مطالب شارح قيصرى را نقد كرده‏اند و در برخى مباحث پاره‏اى از مطالب شيخ اكبر، ابن عربى را نيز مورد مواخذه قرار داده‏اند»(15)

همینک برای آشنایی بیشتر با عرفان امام به معرفی آثار عرفانی او که حاکی از جهد و همت آن بزرگوار در عرصه عرفان نظری است، می پردازیم.

2 - معرفی آثار عرفانی امام خمینی ( ره ) :

 

حضرت امام خمینی از سال 1347 قمری از سن 27 سالگی تدریس و تألیف کتب عرفانی را شروع کردند. مجموعه این مصتفات عبارتند از؛ شرح دعای سحر، مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه ، تعلیقه علی مصباح الانس ، تعلیقه عای شرح حدیث رأس الجالوت ، تفسیر سوره حمد( با نگاه عرفانی) ، آداب الصلواه ، مبارزه با نفس ( جهاد اکبر ) شرح حدیث جنود عقل و جهل ، چهل حدیث ( اربعین ) که برخی از این کتابها به زبان عربی و بعضی دیگر به زبان فارسی نوشته شده است. در این نوشتار جهت اشنایی بهتر با کتب عرفانی حضرت امام بخشی از مقاله آیت الله رضا استادی را(16) در این خصوص که به تفصیل به معرفی فهرست کامل آثار عرفانی ایشان پرداخته است، تلخیص کرده و می آوریم .

2 - 1 - شرح دعاى سحر (عربى)

اين كتاب از كتابهاى عرفانى حضرت امام امت است و مانند تاليف ديگر ايشان "مصباح الهدايه"، فقط كسانى كه با فلسفه و عرفان آشنايى كامل داشته باشند مى‏توانند از آن استفاده كنند.. تاليف اين كتاب در سال اول تلمذ نزد مرحوم آقاى شاه آبادى، اين نكته را روشن مى‏كند كه حضرت امام خمينى همان طور كه خودشان در اولين برخورد و ملاقات با آقاى شاه آبادى فرموده‏اند، فلسفه را قبلا خواند بودند و در عرفان نيز كار كرده و استاد ديده بودند.. .

 

2 - 2 - مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه ( عربی )

اين كتاب در بيان حقيقت محمديه و ولايت علويه است كه با ترجمه فارسى آن پس از انقلاب چاپ شده است. تاليف اين كتاب در سال 1349 به پايان رسيده و مانند شرح دعاى سحر فقط براى كسانى كه با عرفان و اصطلاحات آن آشنايى دارند قابل استفاده است.

2 - 3 - لقاء الله (فارسى )

مقاله‏اى است در اين موضوع به زبان فارسى در هفت صفحه كه در آن از استادشان مرحوم آقاى شاه آبادى ياد مى‏كنند. اين مقاله يا رساله در پايان كتاب لقاءالله مرحوم حاج ميزا جواد ملكى چاپ شده است.

2 - 4 - سر الصلاة، صلاة العارفين يا معراج السالكين (فارسی)

اين كتاب براى خواص از اهل عرفان و سلوك نوشته شده و تاريخ پايان تاليف آن سال 1358 قمری است..

در اين كتاب از اسرارالصلاة شهيد ثانى و مرحوم آقاى شاه آبادى ياد مى‏شود و نيز به شرح اربعين خود ارجاع مى‏دهند كه معلوم مى‏شود شرح اربعين را پيش از سرالصلاة نوشته‏اند يا هنگام نوشتن سرالصلاة آن كتاب هم در دست تاليف بوده است.

2 - 5 - تعليقه على شرح فصوص الحكم (عربی) .

فصوص الحكم تاليف محيى الدين عربى و شرح آن از محمود قيصرى است و امام خمينى شرح فصوص را در هفت‏سالى كه از محضر مرحوم آقاى شاه آبادى استفاده مى‏كردند، نزد ايشان خوانده و تاريخ تاليف اين تعليقه هم همان سالهاست..

2 - 6 - تعليقه على مصباح الانس (عربى)

مفتاح غيب الجمع والوجود تاليف صدرالدين محمدبن اسحاق قونوى و شرح آن به نام مصباح الانس تاليف محمدبن حمزة بن محمد عثمانى معروف به ابن فنارى است.

2 - 7 - تعليقه على شرح حديث راس الجالوت (عربى)

از حديث راس الجالوت همان احتجاج حضرت رضا (ع) با اصحاب اديان مختلفه است كه قسمتى از آن احتجاج با راس الجالوت يهودى است. حديث در توحيد و نيز عيون اخبارالرضا شيخ صدوق و احتجاج طبرسى و جلد دهم بحارالانوار و جلد دوم مسندالرضا نقل شده.

امام خمينى شرحى بر اين حديث نوشته‏اند كه تاريخ تاليف آن بنا بر آنچه در كتاب آيينه دانشوران آمده است، 1348 مى‏باشد..

2 - 8 شرح حديث راس الجالوت (عربى)

مرحوم سيدريحان الله يزدى در آيينه دانشوران مى‏نويسد:

از نوشته‏هاى ايشان است تعليقاتى بر رساله قاضى سعيد قمى در شرح حديث راس الجالوت، با دو شرح ديگر از خود ايشان و تاريخ انجام آن، 1348 مى‏باشد. بنابراين امام خمينى دو شرح بر اين حديث نوشته‏اند.

2 - 9 - تفسير سوره حمد (فارسى)

تفسيرى است عرفانى بر سوره حمد كه امام خمينى در سالهاى اول پيروزى انقلاب در پنج جلسه بيان فرمودند و مكرر چاپ شده است.

بنابراين تفسير سوره ای از قرآن مجيد را به سبك تفسير عرفانى از امام خمينى (س) در دست داريم..

2 - 10 - آداب الصلاة (فارسى)

اين كتاب را پس از "سرالصلاة" نوشته‏اند و در آغاز آن فرموده‏اند ::

ايامى چند پيش از اين رساله‏اى فراهم آوردم كه به قدر ميسور از اسرار الصلاة در آن گنجانيدم و چون آن را با حال عامه تناسبى نيست در نظر گرفتم كه سطرى از آداب قلبيه اين معراج روحانى را در سلك تحرير در آورم شايد برادران ايمانى را از آن تذكرى و قلب قاسى خود را تاثرى حاصل آيد.

2 - 11 - مبارزه با نفس ( جهاد اکبر) {فارسی}

رساله‏اى است اخلاقى، در موضوع "جهاد با نفس" كه تقرير سخنرانيهاى حضرت امام در نجف اشرف براى طلاب و فضلا است. اين رساله بارها چاپ شده است..

2 - 12 - شرح حديث جنود عقل و جهل (فارسى)

در كتاب شريف اصول كافى حديثى در بيان لشگريان عقل و جهل از امام صادق (ع) نقل شده كه شامل هفتاد و چند عنوان است.

امام خمينى - رضوان الله عليه - اين حديث را به زبان فارسى شرح كرده‏اند ولى تا عنوان 25 آن را بيشتر ننوشته و موفق به تكميل آن نشده‏اند.

2 - 13 - اربعين - شرح اربعين (فارسى)

از دیگر آثار امام (ره)شرح چهل حديث است كه سى و سه حديث آن اخلاقى و هفت‏حديث ديگر اعتقادى است.

2 - 14 - دیوان اشعار امام خمینی.

دیوان اشعار امام شامل غزل ، رباعی ، قصیده ، مسمط ، ترجیع بند ، قطعات و اشعار پراکنده است که امام خمینی (ره) با زبان شعر حدیث درد فراق را با دلدار یگانه باز می گفت. دیوان امام تا کنون بارها مورد چاپ قرار گرفته است .

3 - مهمترین ویژگی های عرفانی امام خمینی:

حضرت امام خمینی در میان عرفای اسلامی " همچون ستاره فروزان و قدر اول ستارگان گنبد میناست." او با همه تأثیری که از لطافت روح عرفای بزرگ بویژه استاد عرفا ابن عربی و نیز استاد بزرگوارشان شاه آبادی پذیرفته است و و با همه عظمتی که برای ارباب عرفان قایل است، ولی شخصیت عرفانی او از همه آنان ممتاز است. " آنان در سير به سوى خدا و تقرب به او و بريدن از خلق . من الخلق الى الحق متوقف گشته بودند ولى ايشان براى اصلاح زندگى انسان و حاكميت قانون خدا، به سير بالحق فى الخلق رسيد."(17) جهت درک این امتیاز در ادامه نوشتار حاضر به مهمترین ویژگی های عرفان حضرت امام می پردازیم هر چند فهم عمیق تمام زوایای عرفان امام نیازمند تفصیل بیشتری است.

3 - 1 - جمع بین عرفان و سیاست.

حضرت امام خمینی از سنین نوجوانی به حوزه عرفان علاقمند شد و نه تنها درعرفان نظری به تحصیل وتدریس و تألیف کتب با ارزش عرفانی پرداخت بلکه تا آخر عمر به عرفان عملی که مبتنی بر ریاضت و زهد و شب زنده داری است ، اهتمام ورزید اما شگفت آنکه این عارف بزرگ بر خلاف رویه عرفا به عرصه سیاست و اجتماع وارد می شود و در دهه های آخر عمر علیه یک رژیم قلدر مبارزه می کند و یک انقلاب بزرگ را رهبری و به پیروزی می رساند. نظام جمهوری اسلامی ر بناگذاری و در دهه آخر عمر رهبری این نظام را به عهده می گیرد. در واقع پرداختن به این نکته معماوش است که ویژگی خاص عرفان حضرت امام را مشخص می سازد. دکتر سید حسین نصر با اشاره به این نکته به درستی بر این باور است که؛

«كليد اين‌ معما را بيش‌ از هر چيز بايد در همان‌ مراحل‌ سلوك‌ معنوي‌ و سفر آدمي‌ از خلق‌ به‌ سوي‌حق‌ و رجعت‌ وي‌ از حق‌ به‌ سوي‌ خلق‌ كه‌ ملاصدرا در آغاز اسفار اربعه‌(18) به‌ آن‌ پرداخته‌ است، جستجو كرد.» (19)

فیلسوف و عارف بزرگ، آیه الله جوادی آملی نیز با تأکید بر همین وجه در تمایز استادشان حضرت امام با سایر عرفا می نویسد:

«امام راحل قدس سره در ميان عالمان ربانى ، همچون ستاره فروزان و قدر اول ستارگان درخشان گنبد ميناست . او در سلسله عارفان محقق جاى داشت و در عين حال ، از همه آنان فاصله گرفت . آنان در سير به سوى خدا و تقرب به او و بريدن از خلق . من الخلق الى الحق متوقف گشته بودند ولى ايشان براى اصلاح زندگى انسان و حاكميت قانون خدا، به سير بالحق فى الخلق رسيد. گفته اند كه مرد باطنى (عارف )، پس از آرامش و اطمينانى كه در سير معنوى برايش حاصل مى شود، نمى خواهد به زندگى اين جهان باز گردد و در آن هنگام كه به ضرورت باز مى گردد، بازگشت او براى همه بشريت سود چندانى ندارد، اما امام راحل (رض ) كه وارث انبيا الهى بود، همانند آنان ، بازگشت و در جريان زمان وارد گرديد تا زمام تاريخ را به دست گيرد و جهان تازه اى از كمالات مطلوب را خلق كند و براى همگان مفيد باشد.»(20)

بنابراین ورود امام(ره) به سیاست و مبارزه و مسأله زمامداری و رهبری با الهام از سیره انبیاء و اولیاء الهی از مراتب و اسفار بالای عرفان است که بر اساس قیام برای خدا و حق محوری صورت می گیرد و به تعبیر مولای متقیان ، حضرت امیر (ع): « اگر مساله احقاق حق و حضور مردمى نبود و خداى سبحان از عالمان دين پيمان نگرفته بود كه نگذارند عده اى پرخورى كنند و عده اى در اثر سو تغذيه رنج ببرند، مى ديديد كه مهار شتر خلافت را بر كوهانش مى انداختم و آخر خلافت را به كاسه اولش آب مى دادم و شما مى يافتيد كه دنيايتان نزد من ، بى رغبت از عطسه بز ماده است و زهد من نسبت به دنيا بيش تر از زهدم نسبت به عطسه بز مى باشد.»(21)

3 - 2 - جمع بین شریعت ، طریقت و حقیقت.

شریعت را ظاهر دین و طریقت را باطن و حقیقت را باطن باطن آن دانسته اند.(22) برخی صوفیان و نحله های صوفیستی به اسم طریقت و حقیقت شریعت را رها کرده و کاری به احکام دین و ظواهر شرعی ندارند و یا بر این باورند که پس از مدتی که صوفی به مقام بالایی در عرفان رسید دیگر نیاز به شریعت ندارد. حضرت امام خمینی تفکیک شریعت از طریقت و حقیقت را درست نمی دانندو بر این باورند؛

« طریقت و حقیقت جز از راه شریعت حاصل نخواهد شد زیرا ظاهر را نیل به باطن است.»(23)

و کسانی را که اینگونه توهم می کنند مورد شماتت قرار می دهند؛

« آنان كه فكر مى كردند يا فكر مى كنند كه بدون شريعت مى توانند به مقصود برسند، هيچ شاهد و دليلى ندارند، زيرا ذات اقدس اله كه راهنماست ، تنها راه كمال و سعادت را عمل به شريعت مى داند. اما آنان كه مى پندارند از طريق عمل به شريعت نمى توان به طريقت رسيد، آنان نيز شريعت را درست نشناخته اند و درست و صحيح به آن عمل نكرده اند و كسانى كه با سير و سلوك و شريعت و طريقت هماهنگ شدند، ولى به حقيقت بار نيافتند، براى آن است كه به درستى منازل پيشين سائران و سالكان را طى نكرده اند.» (24)

همچنین امام (ره) در تفسیر دعای سحر طریقت و حقیقت بدون شریعت را همانند پیکر بدون روح و دنیای بدون آخرت می دانند؛ « ظاهر بدون باطن و صورت بدون معنی مانند پیکدی است بدون روح و دنیاست بدون آخرت.» (25)

3 - 3 - جمع بین فلسفه و عرفان .

عارف فرزانه حضرت امام خمینی گذشته از عرفان ، به عنوان فیلسوفی بزرگ در عرصه عقل و استدلال قلمداد می شوند. او (ره) فلسفه را نزد اساتيد بزرگ و نخبه ای چون مرحوم حاج سید ابوالحسن رفیعی ، میرزا علی اکبر حکمی یزدی و شیخ محمد رضا مسجد شاهی تحصیل می کند و در سن 27 سالگی در اولین ملاقات با مرحوم شاه آبادی خود می گویند " فلسفه را خوانده ام" بنا به نقل استاد جلال الدین آشتیانی ؛ « بعد از شهريور بيست آن مرد بزرگ استاد مسلم در حكمت متعاليه و از اساتيد مسلم در كتب عاليه سطوح در علوم منقول بودند . متجاوز از بيست‏سال شرح منظومه و اشعار تدريس كرده‏اند » (26) که مجموعه تقریرات بخشی از درس فلسفه ایشان در 3 جلد در کتاب "تقریرات فلسفه امام خمینی " به قلم عبدالغنی موسوی اردبیلی توسط موسسه تنظیم ونشر آثار امام چاپ شده است.(27)

حضرت امام در شرایطی به تدریس فلسفه همت گماردند که فضای حوزه های علمیه به شدت ضد فلسفه بود و کسی جرأت پرداختن به آن را نداشت. حضرت امام خود از جو و فضای مسموم آن روز چنین یاد می کنند؛ «"يادگرفتن زبان خارجى، كفر و فلسفه و عرفان گناه و شرك به شمار مى‏رفت . در مدرسه فيضيه فرزند خردسالم مرحوم مصطفى از كوزه‏اى آب نوشيد، كوزه را آب كشيدند، چرا كه من فلسفه مى‏گفتم . ترديدى ندارم اگر اين روند ادامه مى‏يافت، وضع روحانيت و حوزه‏ها وضع كليساهاى قرون وسطى مى‏شد . » (28)

نکته حایز اهمیت در مشی امام (ره) این است که ایشان برخلاف رویکرد اغلب فلاسفه و عرفا که یا بر عقل و استدلال پای می فشارند یا از راه دل و شهود به طریق حق پای می نهند ، ویژگی بارزشان این بود که هم با چشم سر و هم چشم دل در مسیر حق سیر می کرد. آیه الله جوادی آملی این شاخصه را به زیبایی چنین بیان می کنند:

« اسفار چهارگانه ياد شده را برخى با نظر و فكر طى مى كنند و برخى با بصر و دل . صاحب نظران ، با فهميدن به آن سير مى روند و صاحب بصران ، با ديدن آن را مى نوردند، عده اى با عقل اين راه را مى پيمايند و گروهى با قلب . و چون قلب و بصر انسان براى دريافت معارف و حقايق الهى قوى تر است ، آنچه را كه عارف به ثمر مى رساند، بيش از آن چيزى است كه حكيم به بازار انديشه عرضه مى كند.

امام خمينى رض هم در بخش صاحب نظران حضور دارد و هم در صحنه صاحب دلان . او در ميان صاحب نظران ، يك انديشمند فائق است و در ميدان صاحب دلان ، يك صاحب بصر صائب . گواه اين سخن آن است كه ايشان ، هم در براهين فكرى ، نقدى قابل توجه بر بزرگان دارد

و هم در مسائل عرفانى ، بر ره آورد صاحب بصران ، نقدى عميق و عارفانه دارد؛ مثلا بر تحليل و توجيه اسفار اربعه ، آن گونه كه عارف نامدار، ميرزا محمدرضا قمشه اى (قدس سره ) بيان مى كند، نقد داشته و آن را ناتمام مى داند و اسفار مزبور را به سبك خاص خود تبيين كرده است و سر مطلب اين است كه هر چه بصر قوى تر باشد، ره آورد آن نيز بيشتر و بهتر خواهد بود.» 927).

نتیجه گیری:

حضرت امام خمینی جایگاه رفیعی در عرفان نظری دارند که علاوه بر ذوق لطیف و اندیشه بلند خود از بزرگانی چون ابن عربی و مرحوم شاه آبادی تأثیر پذیرفته اند. امام(ره) با نگارش آثار سودمند و ارزنده در زمینه عرفان نظری چراغی بر راه ره پیمایان حقیقت برافروختند و یادگاری ماندگار در تاریخ عرفان به جای گذاشتند.عرفان امام در مرتبه بالاتر از سیر عرفانی دیگر علمای ربّانی در رجعت این عارف از " حق به سوی خلق" است و همین راز جمع بین سیاست و عرفان در شخصیت اوست.همچنین از نظر امام شریعت از طریقت و حقیقت جدا نیست و تنها با عمل به ظواهر شرع و احکام است که عارف به مقصود می رسد. همچنین حضرت امام صاحبدلی است که نه فقط از راه دل و عشق به حقیقت رسیده است بلکه از راه عقل و استدلال به حقیقت پی برده و آن را برای تشنگان حق نمایان کرده است.

طوبى له و حسن مآب ، سلام الله عليه يوم ولد و يوم مات و يوم يبعث حيا .

 

والسلام علینا و علی عبادالله الصّالحین.

کشور مالزی - کوالالامپور، خردادماه 1387

عباس توان

پی نوشت ها:

1 - شهید مطهری ، خدمات متقابل اسلام و ایران، صدرا، ص 615 .

2 - این فرمایش امام خمینی است در باره استادشان مرحوم شاه آبادی ،عارف کامل ، تحقیق : بنیاد علوم و معارف اسلامی دانش پژوهان ناشر، انتشارات عارف کامل، تهران چاپ دوم1381.ص 615. مطالب کتاب در سایت صالحین.

3 - عارف کامل ، همان

 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4020 | بازدید امروز : 33 | کل بازدید : 1182937 | بازدیدکنندگان آنلاين : 5 | زمان بازدید : 2.9219